Στα σπέρματα του διαχωρισμού
Θέλοντας και μη, το ισχυρότερο χαρακτηριστικό της Λευκωσίας είναι ο de facto διαχωρισμός της, με τα οδοφράγματα να είναι η πιο χειροπιαστή έκφανσή του. Οι αδιέξοδοι δρόμοι έχουν γίνει ένα τόσο αναπόσπαστο κομμάτι της φυσιογνωμίας της πόλης που περνούν πλέον -σχεδόν- απαρατήρητοι. Αυτό είναι ιδιαίτερα αισθητό στον πυκνό αστικό ιστό της παλιάς πόλης. Τα οδοφράγματα έχουν ισχυρούς συμβολισμούς∙ αποτελούν τα υλικά κατάλοιπα του βίαιου διαχωρισμού της πρωτεύουσας, αλλά και χώροι στους οποίους συμπυκνώνονται μνήμες, αποσιωπήσεις και διεκδικήσεις.
Το χρονικό των οδοφραγμάτων ξεκινά στις 30 Μαΐου 1956 όταν ο Βρετανός Διοικητής της Λευκωσίας Κλέμενς ήγειρε κινητά οδοφράγματα από την Πύλη Πάφου μέχρι την Πύλη Αμμοχώστου για να παρεμποδίσει συγκρούσεις μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Είχαν προηγηθεί επιθέσεις Τουρκοκυπρίων εναντίον ελληνοκυπριακών περιουσιών, ως αντίποινα για την δολοφονία τουρκοκύπριου επικουρικού αστυνομικού από μέλη της ΕΟΚΑ. Τα οδοφράγματα στήθηκαν ξανά το αιματηρό καλοκαίρι του 1958 όταν οι συγκρούσεις ήταν πιο γενικευμένες, χωρίζοντας τον ελληνικό από τον τουρκικό τομέα της Λευκωσίας. Τότε, την δεκαετία του 1950, έγιναν και οι πρώτοι βίαιοι εκτοπισμοί που επηρέασαν άτομα που κατοικούσαν στον τομέα όπου η κοινότητά τους μειοψηφούσε.
Η Λευκωσία γίνεται μια μοιρασμένη πόλη
Στα πρώτα χρόνια της Κυπριακής Δημοκρατίας οι διακοινοτικές συγκρούσεις εξέλιπαν, όμως την πολιτική ζωή ταλάνισε έντονα το θέμα του γεωγραφικού διαχωρισμού μεταξύ του ελληνικού και τουρκικού Δήμου Λευκωσίας που προέβλεπε το Σύνταγμα. Οι συζητήσεις εξακολούθησαν να είναι ατελέσφορες μέχρι τον Δεκέμβρη του 1963 οπότε ξέσπασαν οι διακοινοτικές συγκρούσεις. Η Πράσινη Γραμμή σύρθηκε επί του χάρτη στις 30 Δεκεμβρίου 1963 και μεταφέρθηκε επί του εδάφους, απομονώνοντας αυτή τη φορά τον τουρκικό θύλακα Λευκωσίας από τις περιοχές που έλεγχε η Κυπριακή Δημοκρατία, η οποία, με την αποχώρηση των Τουρκοκυπρίων από τα πολιτειακά αξιώματα, ελεγχόταν πλήρως από τους Ελληνοκύπριους.
Μια περίοδος κατά την οποία οι περιορισμοί στη διακίνηση μεταξύ των τομέων της Λευκωσίας άρθηκαν ξεκίνησε το 1968 με την έναρξη των ενδοκυπριακών συνομιλιών. Αυτή διακόπηκε βίαια το καλοκαίρι του 1974 με την εισβολή του τουρκικού στρατού που ακολούθησε το πραξικόπημα της ελληνικής Χούντας. Αυτή τη φορά τα οδοφράγματα έγιναν πιο πολλά, πιο ανθεκτικά και πιο αδιαπέραστα σηματοδοτώντας τη γραμμή καταπαύσεως του πυρός που εκτεινόταν κατά μήκος ολόκληρου του νησιού – και χώριζε την Λευκωσία. Ταυτόχρονα, διαμορφώθηκε η ελεγχόμενή από τα Ηνωμένα Έθνη ζώνη (buffer zone) που στα ελληνικά συχνά αναφέρεται ως νεκρή ζώνη. Στον αστικό ιστό της Λευκωσίας η διευθέτηση αυτή είναι ιδιαίτερα δραματική, αφού τα κτήρια στη «νεκρή ζώνη» αφέθηκαν να καταρρέουν από τη φθορά του χρόνου, διαμορφώνοντας ένα θλιβερό θέαμα σε όσους τα παρατηρούν πίσω από τα οδοφράγματα.
Η αποτρεπτική λειτουργία των οδοφραγμάτων έμεινε αναλλοίωτη για αρκετές δεκαετίες, μέχρι την μερική άρση των περιορισμών στη διέλευση τους από τους πολίτες, το 2003. Πρώτο «άνοιξε» το οδόφραγμα του Λήδρα Πάλας, εκτός των τειχών, τον Απρίλιο του 2003. Κομβικής σημασίας ήταν και το άνοιγμα του οδοφράγματος της οδού Λήδρας, στο κέντρο της πόλης, το 2008. Η σταδιακή μείωση της στρατιωτικής παρουσίας και η μερική κανονικοποίηση του αστικού χώρου δεν οδήγησαν απαραίτητα την επούλωση των ιστορικών τραυμάτων, όμως έφεραν μεγάλες αλλαγές στη λειτουργία και την πρόσληψη των οδοφραγμάτων. Παράλληλα, άνοιξε ένα νέο κεφάλαιο πολιτικού προβληματισμού για το κατά πόσο το πέρασμα «στην άλλη πλευρά» είναι ηθικά αποδεκτή και το αν το άνοιγμα -κι άλλων οδοφραγμάτων- είναι μια κίνηση προς τη ορθή κατεύθυνση. Πάντως, με δεδομένο ότι οι ηγέτες των κοινοτήτων διαπραγματεύονται και συμφωνούν στο άνοιγμά τους υπονοούν σαφώς ότι το επικροτούν. Εντούτοις, στο εσωτερικό των κοινοτήτων υπάρχουν ομάδες που για διάφορους λόγους είναι αρνητικές.
Τα οδοφράγματα ως φορείς μνήμης
Ο διαχωρισμός της Λευκωσίας δεν αφορά μόνο τον περιορισμό της φυσικής μετακίνησης, αλλά και τη λειτουργία της μνήμης και της λήθης στις δύο κοινότητες. Οι Ελληνοκύπριοι εστιάζουν κυρίως στα γεγονότα του 1974, ενώ η περίοδος των διακοινοτικών συγκρούσεων του 1963-1967 υποχωρεί στη συλλογική τους μνήμη. Αντίθετα, για τους Τουρκοκύπριους η περίοδος αυτή κατέχει κεντρική θέση, καθώς συνδέεται με συγκρούσεις και εκτοπισμούς που τους επηρέασαν σε μεγαλύτερο βαθμό, ενώ το 1974 σηματοδοτεί την απαρχή μιας περιόδου σταθερότητας. Επιπλέον, η λειτουργία της μνήμης/λήθης έχει διαφοροποιήσεις και εντός των κοινοτήτων. Κάποιες ομάδες αναδεικνύουν στοιχεία που υποστηρίζουν ότι η συμβίωση των κοινοτήτων είναι αδύνατη και ανεπιθύμητη, ενώ άλλες υπογραμμίζουν ότι η στενότερη προσέγγιση είναι εφικτή και επιθυμητή. Αυτό επηρεάζει και τον τρόπο που προσλαμβάνονται τα οδοφράγματα.
Τα οδοφράγματα απέκτησαν με το πέρασμα των χρόνων πολλαπλές λειτουργίες. Πέρα από φυσικά εμπόδια, αποτέλεσαν χώρους συμβολικής αντιπαράθεσης, πολιτικών κινητοποιήσεων και διαμόρφωσης της συλλογικής μνήμης. Σημαίες, συνθήματα, προειδοποιητικές πινακίδες και γκράφιτι προσέδωσαν σε καθένα από αυτά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Παράλληλα, οι εκδηλώσεις που πραγματοποιούνται μπροστά τους συμβάλλουν στη διαμόρφωση και τη μετάδοση συγκεκριμένων μηνυμάτων με αποδέκτες στο εσωτερικό και το εξωτερικό. Ένα σύνηθες πολιτικό μήνυμα είναι η διαμαρτυρία των ελληνοκυπρίων για τα «τετελεσμένα της εισβολής». Ταυτόχρονα, υπάρχουν και κινητοποιήσεις εκατέρωθεν της διαχωριστικής γραμμής που τονίζουν την ανάγκη διαλόγου και συμφιλίωσης.
Παράξενη πόλη
Ένας μεγάλος αριθμός οδοφραγμάτων εξακολουθεί να υπάρχουν στην πόλη. Δεν είναι όλα τα ίδια. Κάποια έχουν επανδρωμένα και άλλα εγκαταλελειμμένα φυλάκια. Μερικά είναι φτιαγμένα με συμπαγή υλικά και άλλα είναι κινούμενες μεταλλικές κατασκευές. Συχνά αποκλείουν τη θέαση της απέναντι πλευράς, υπάρχουν όμως και περιπτώσεις που την επιτρέπουν. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει μια ιδιαίτερη κατηγορία: οδοφράγματα χωρίς στρατιωτική παρουσία, τα οποία λειτουργούν ως σκηνικό χώρων εστίασης. Χωρίς να εξαφανίζονται τα ίχνη του διαχωρισμού, η ιστορική τους φόρτιση υποχωρεί και αντικαθίσταται με μια μορφή γραφικότητας που τα καθιστά ελκυστικά. Περιοχές που κάποτε συνδέονταν με τον φόβο, τη σύγκρουση και τον αποκλεισμό εντάσσονται, έτσι, στην καθημερινότητα, αποκτώντας μια νέα κοινωνική λειτουργία.
Τρία είναι τα πιο χαρακτηριστικά οδοφράγματα στην παλιά Λευκωσία. Στην ανατολική πλευρά, το οδόφραγμα του Αγίου Κασσιανού είναι ουσιαστικά ένα χαμηλό, σκουριασμένο μεταλλικό κάγκελο που εμποδίζει τη διέλευση, επιτρέποντας ωστόσο τη θέαση της νεκρής ζώνης. Ο χώρος υπήρξε επίκεντρο αντικατοχικών κινητοποιήσεων, με χαρακτηριστικότερη την πορεία γυναικών του Ιουλίου 1989. Στο κέντρο της πόλης, η παλιά εμπορική αρτηρία της οδού Λήδρας διακόπτεται από ένα οδόφραγμα, το οποίο από το 2008 είναι διαπερατό. Αποτελεί ένα από τα πιο ορατά σημεία της διαίρεσης, ενώ ταυτόχρονα είναι ένα πολυσύχναστο πέρασμα, ιδιαίτερα για επισκέπτες και περιηγητές. Στη δυτική πλευρά της πόλης, το εμβληματικό οδόφραγμα του Λήδρα Πάλας παρουσιάζει μια ιδιότυπη μορφή, καθώς λειτουργεί ταυτόχρονα ως όριο και ως τόπος. Για όσους παραμένουν στη μία ή την άλλη πλευρά, σηματοδοτεί το όριο της διαίρεσης και αποτελεί ιδανικό προορισμό πορειών διαμαρτυρίας. Για όσους, όμως, το διασχίζουν, ο ενδιάμεσος χώρος της νεκρής ζώνης μετατρέπεται από διαχωριστική γραμμή σε τόπο συνάντησης και επικοινωνίας με κεντρικούς πυλώνες το παροπλισμένο Ξενοδοχείο «Ληδρα Πάλας», όπου εδρεύουν ειρηνευτές και το «Σπίτι της Συνεργασίας», μια πρωτοβουλία της κοινωνίας των πολιτών. Πρόκειται για ένα τόπο όπου η συνεργασία μεταξύ των μελών των κυπριακών κοινοτήτων ευδοκιμεί, συνθέτοντας ένα πρωτότυπο και αξιοπρόσεκτο μικρόκοσμο που λειτουργεί με τους δικούς του όρου
