Στην Ελλάδα, η απελευθέρωση υποσχόταν αναγέννηση και ανασυγκρότηση· στην Κύπρο, ενίσχυε την προσδοκία της εθνικής αποκατάστασης. Σύντομα το καράβι της ιστορίας πήρε μια διαφορετική ρότα
Στις 18 Οκτωβρίου 1944, έξι ημέρες μετά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από την Αθήνα, ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου εκφώνησε από εξώστη στην πλατεία Συντάγματος, έναν ιστορικό λόγο ενώπιον ενός ενθουσιώδους πλήθους. Η ελληνική κυβέρνηση εθνικής ενότητας είχε μόλις επιστρέψει στην πρωτεύουσα, συνοδευόμενη από βρετανικά στρατεύματα. Παρόλο που ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος συνεχιζόταν και το πολιτικό μέλλον της χώρας παρέμενε αβέβαιο, η Ελλάδα γιόρταζε την απελευθέρωσή της.
Ο Παπανδρέου άρχισε την ομιλία του με τη συγκινητική εικόνα της ελληνικής σημαίας που κυμάτιζε ξανά στην Ακρόπολη. Επικαλέστηκε τους ένδοξους αιώνες της ελληνικής ιστορίας, παρουσιάζοντας το έπος της Αλβανίας και την Εθνική Αντίσταση ως ενιαία συνέχεια μιας μακραίωνης πορείας ηρωισμού και θυσίας. Από αυτή την εξιδανικευμένη αφήγηση απουσίαζαν ο δωσιλογισμός, οι εμφύλιες συγκρούσεις της Κατοχής και ο πρωταγωνιστικός ρόλος του ΕΑΜ στην Αντίσταση. Αντίθετα, τονίζονταν οι θυσίες του αθηναϊκού λαού και η συμβολή των Βρετανών. Η επιλεκτική επίκληση του παρελθόντος εξυπηρετούσε μια σαφή πολιτική επιδίωξη: τη σφυρηλάτηση της εθνικής ενότητας και τη διαμόρφωση ενός μεταπολεμικού μέλλοντος με δυτικό προσανατολισμό. Στο επίκεντρο βρίσκονταν η ολοκλήρωση της απελευθέρωσης, η διεκδίκηση των Δωδεκανήσων και ενδεχομένως της Βόρειας Ηπείρου, καθώς και η ένταξη της Ελλάδας στο σύστημα ασφάλειας των Συμμάχων.
Για την Κύπρο η απελευθέρωση της Ελλάδας είχε ιδιαίτερη πολιτική και συμβολική σημασία. Οι Ελληνοκύπριοι, που είχαν συμβάλει στον συμμαχικό αγώνα και εξακολουθούσαν να ζουν υπό βρετανική αποικιακή διοίκηση, έβλεπαν στην συμμαχική νίκη την αναζωπύρωση των ελπίδων τους για Ένωση. Η αναφορά του Παπανδρέου σε εθνική ολοκλήρωση μπορούσε -έμμεσα- να ενισχύσει αυτές τις προσδοκίες, εντούτοις, ο ίδιος δεν συμπεριέλαβε την Κύπρο στις εδαφικές διεκδικήσεις που διατύπωσε. Η απελευθέρωση έγινε δεκτή στο νησί με ενθουσιασμό και ένα ασυνήθιστο πνεύμα ενότητας. Μετά τις πρώτες αυθόρμητές αντιδράσεις η Εκκλησία κάλεσε τον λαό σε δοξολογίες στις 20 Οκτωβρίου. Στη Λευκωσία, εκπρόσωποι του Κυπριακού Εθνικού Κόμματος και του ΑΚΕΛ συναντήθηκαν στο Δημαρχείο, υπό τον δήμαρχο Θεμιστοκλή Δέρβη, και συμφώνησαν να συμμετάσχουν στις δοξολογίες, περιορίζοντας εκεί τους εορτασμούς.
Ακόμη πιο αξιοσημείωτη ήταν η σύμπνοια στο Δημοτικό Συμβούλιο Λευκωσίας. Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι σύμβουλοι εξέφρασαν από κοινού την ευαρέσκειά τους για την απελευθέρωση των Αθηνών. Στη «μνημειώδη» συνεδρία της 17ης Οκτωβρίου αποφασίστηκε, μεταξύ άλλων, η αποστολή τηλεγραφήματος προς τον Πρωθυπουργό Παπανδρέου στο οποίο να υποβάλλονται τα «διάθερμα συγχαρητήρια του πρώτου δήμου της Κύπρου» και η εισφορά του ποσού 1000 λιρών από τον Δήμο Λευκωσίας για τη βοήθεια και ανακούφιση του ελληνικού λαού. (Ελευθερία 19/10/44).
Ωστόσο, πίσω από την πανηγυρική ατμόσφαιρα, οι αντιθέσεις παρέμεναν ενεργές. Στην Ελλάδα, η συνεργασία μεταξύ των δυνάμεων του ΕΑΜ και των φιλοκυβερνητικών παρατάξεων που υποστηρίζονταν από τους Βρετανούς ήταν εξαιρετικά εύθραυστη. Στην Κύπρο, η κοινή συγκίνηση για την απελευθέρωση δεν αναιρούσε τις διαφορετικές πολιτικές επιδιώξεις των δύο κοινοτήτων. Ταυτόχρονα, οι αντιπαραθέσεις μεταξύ δεξιάς και αριστεράς, οι οποίες διαγκωνίζονταν για το ποια θα πάρει τα ηνία των εθνικών διεκδικήσεων εντός της κοινότητας, σιγοκαίανε.
Η 18η Οκτωβρίου 1944 υπήρξε, μια πρόσκαιρη στιγμή ελπίδας και σύμπνοιας σε Ελλάδα και Κύπρο. Στην Ελλάδα, η απελευθέρωση υποσχόταν αναγέννηση και ανασυγκρότηση· στην Κύπρο, ενίσχυε την προσδοκία της εθνικής αποκατάστασης. Σύντομα το καράβι της ιστορίας πήρε μια διαφορετική ρότα. Τα Δεκεμβριανά, λιγότερο από δύο μήνες αργότερα, θα διέλυαν την επίφαση ενότητας στην Ελλάδα, η οποία εν τέλει οδηγήθηκε στον πιο αιματηρό εμφύλιο που γνώρισε η μεταπολεμική Ευρώπη. Στην Κύπρο, οι πολιτικές και εθνικές αντιθέσεις θα αποκτούσαν σταδιακά μεγαλύτερη ένταση μετατρέποντας την πενταετία 1944-49 στην περίοδο με τη σκληρότερη αντιπαράθεση δεξιάς και αριστεράς που γνώρισε ποτέ το νησί. Με βάση τα όσα ακολούθησαν, δεν είναι τυχαίο που η επέτειος της απελευθέρωσης εξοβελίστηκε από τον μνημονικό χάρτη…
