Δεν πρόκειται απλώς για πλουτισμό, αλλά για μια νέα κουλτούρα δημόσιας επίδειξης της οικονομικής ισχύος και του νέου καταναλωτισμού
Μια από τις διαστάσεις αυτού που ονομάζεται «πολιτική διαδικασία» στο χώρο της τουρκικής Δεξιάς είναι η σχεδόν μανιακή διεκδίκηση κοινωνικής ανόδου και μιας ανώτερης θέσης στην ταξική ιεραρχία. «Ο Θεός ας μην στερήσει από κανέναν όσα έχει συνηθίσει να έχει». Η συγκεκριμένη τουρκική λαϊκή ευχή δεν είναι απλώς η επιθυμία να παραμείνει κάποιος πλούσιος. Πρόκειται για την ευχή να μη βιώσει την επώδυνη πτώση από το επίπεδο ζωής και το κοινωνικό στάτους που έχει ήδη γνωρίσει. Είναι η λαϊκή διατύπωση της αγωνίας για τον κίνδυνο κοινωνικής, οικονομικής οπισθοδρόμησης.
Στη σημερινή Τουρκία, αυτή η ευχή αποκτά ιδιαίτερη πολιτική σημασία. Από τη μια πλευρά μας βοηθά να κατανοήσουμε πτυχές της ανθεκτικότητας της εξουσίας Ερντογάν. Από την άλλη πλευρά αποκαλύπτει τις ισχυρές αντιδράσεις μιας μερίδας των συντηρητικών – θεοσεβούμενων ψηφοφόρων του Ερντογάν απέναντι σε ένα από τα μεγαλύτερα οικονομικά σκάνδαλα των τελευταίων δεκαετιών.
Το σκάνδαλο «αισχροκέρδειας των επενδυτικών ταμείων», όπως επικράτησε να περιγράφεται, συγκλονίζει την καθημερινότητα στην Τουρκία. Σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιοποίησε η ίδια η κυβέρνηση, 141 φυσικά πρόσωπα και 73 εταιρείες αποκόμισαν συνολικά 187,65 δισεκατομμύρια τουρκικές λίρες, περίπου 3,38 δισεκατομμύρια ευρώ μέσα σε περίοδο μικρότερη των πέντε μηνών. Σύμφωνα με τις μέχρι στιγμής αποκαλύψεις η πλειοψηφία των 141 προσώπων προέρχονται είτε απευθείας από το στελεχικό δυναμικό του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ), είτε από την ανώτατη γραφειοκρατία που το ίδιο το ΑΚΡ δημιούργησε στα 25 χρόνια της διακυβέρνησης του.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση αφορά στην πρώην υπουργό Οικογένειας και αντιπρόεδρο του κόμματος, Φατμά Μπετούλ Σαγιάν Καγιά και τον σύζυγό της. Σύμφωνα με τον τουρκικό Τύπο, το ζευγάρι επένδυσε περίπου 163 εκατομμύρια λίρες σε μετοχές, τις οποίες πούλησε λίγους μήνες αργότερα έναντι 2,17 δισεκατομμυρίων λιρών. Με τις σημερινές ιστοτομίες σημαίνει ότι η κυρία Καγιά αποκόμισε κέρδη περίπου 36 εκατομμυρίων ευρώ.
Τα αστρονομικά ποσά που κυκλοφορούν καθημερινά πλέον στο διαδίκτυο, προκαλούν κοινωνικές σεισμικές δονήσεις ιδιαίτερα λόγω της εντατικοποίησης της ανισότητας που βιώνει η χώρα. Χαρακτηριστικά, το 2025, το πλουσιότερο 20% του πληθυσμού συγκέντρωσε το 48% του συνολικού εισοδήματος της χώρας, ενώ το φτωχότερο 20% μόλις το 6,4%. Ο κατώτατος μηνιαίος μισθός το 2026 καθορίστηκε στις 28.075,50 λίρες καθαρά (περίπου 506 ευρώ), ενώ ήδη τον Ιανουάριο του 2026 το όριο της πείνας για μια τετραμελή οικογένεια ανερχόταν στις 31.296 λίρες (περίπου 564 ευρώ). Δηλαδή υπερέβαινε τον κατώτατο μισθό κατά 3.220,50 λίρες (περίπου 58 ευρώ). Ακόμη πιο αποκαλυπτικό είναι το όριο της φτώχειας, το οποίο διαμορφωνόταν στις 102.812 λίρες (περίπου 1.853 ευρώ), ποσό που αντιστοιχούσε σε περίπου 3,66 κατώτατους μισθούς.
Με λίγα λόγια, στη σημερινή Τουρκία μια πρώην υπουργός κέρδισε μερικές δεκάδες εκατομμύρια ευρώ μέσα σε μερικούς μήνες, όμως τρεις εργαζόμενοι που αμείβονται με τον κατώτατο μισθό δεν μπορούν να εξασφαλίσουν από κοινού εισόδημα επαρκές για την κάλυψη των αναγκών μιας τετραμελούς οικογένειας στο επίπεδο που προσδιορίζει το όριο της φτώχειας.
Ποια είναι λοιπόν η βαθύτερη σημασία της αποκάλυψης μιας αισχροκέρδειας αυτού του μεγέθους; Ποιες μπορεί να είναι οι επιπτώσεις της στην μακροχρόνια εξουσία Ερντογάν;
Από την ηθική αμφισβήτηση στον καταναλωτισμό «χαλάλι»
Το κίνημα του τουρκικού ισλαμισμού διαμορφώθηκε ιστορικά διεκδικώντας τον λεγόμενο τρίτο δρόμο. Δηλαδή μια διαφορετική κοινωνικοοικονομική και πολιτισμική ανάπτυξη τόσο σε σχέση με τον ανήθικο καπιταλισμό, όσο και σε σχέση με τον άθεο σοσιαλισμό. Ωστόσο είναι γεγονός ότι η παραδοσιακή κριτική της ισλαμικής διανόησης της Τουρκίας απέναντι στον καπιταλισμό υπήρξε περισσότερο πολιτισμική και ηθική παρά συστημική.
Απέρριπτε το θρησκευτικά απαγορευμένο (χαράμ) και ηθικά αθέμιτο κέρδος που προερχόταν από τις χρηματοπιστωτικές δραστηριότητες, χωρίς απαραίτητα να αμφισβητεί τους μηχανισμούς παραγωγής κοινωνικών ανισοτήτων. Για τους ισλαμιστές των δεκαετιών του 1960 και 1970, η κερδοφορία και η οικονομική ενίσχυση ήταν ιερή εφόσον ήταν το αποτέλεσμα της παραγωγής υλικών αγαθών. Αυτή άλλωστε ήταν και η κεντρική ιδέα περί μιας ηθικά νομιμοποιημένης εκβιομηχάνισης της χώρας. Ο Νετζμεττίν Έρμπακαν, ιστορικός ηγέτης του τουρκικού ισλαμισμού, ήταν ένας από αυτούς που διατύπωσαν αρχές για έναν «ηθικό καπιταλισμό» έστω και αν δεν τον ονομάτισαν ακριβώς έτσι.
Ο Ερντογάν και το ΑΚΡ, ήταν οι βασικές συνιστώσες που ολοκλήρωσαν την ιστορική μεταμόρφωση του ισλαμισμού. Εάν υπάρχει κάτι καθολικά αποδεκτό στη σημερινή Τουρκία, αυτό είναι ο ολοκληρωτικός και απόλυτος εναρμονισμός της θρησκευτικής ευσέβειας, αλλά και θρησκοληψίας με την επιχειρηματική επέκταση, τον ακραίο καταναλωτισμό και την επίδειξη πλούτου. Ο νέος τύπος θρησκευόμενου επιχειρηματία στα χρόνια του Ερντογάν είναι η παραδειγματική μορφή της «γνήσιας αστικής τάξης». Πρόκειται για τον Homo Islamicus, δηλαδή τον επιχειρηματία που μπορεί να διοικεί έναν τεράστιο όμιλο εταιρειών με την ίδια φυσικότητα που πραγματοποιεί πέντε φορές την ημέρα την ισλαμική του προσευχή.
Στα χρόνια του Ερντογάν το τζαμί απέκτησε μεγαλύτερη ορατότητα στον δημόσιο χώρο. Αλλά δίπλα του υψώθηκαν οι ουρανοξύστες των πολυεθνικών και τα κλειστά συγκροτήματα πολυτελών κατοικιών της νέας αστικής και μικροαστικής ελίτ. Δημιουργήθηκαν τα γνωστά «συντηρητικά ξενοδοχεία» προσαρμοσμένα στις θρησκευτικές απαιτήσεις των νεόπλουτων μουσουλμάνων, διευρύνθηκαν οι νέες αγορές ισλαμικής μόδας, καθιερώθηκαν οι νεαρές πανέμορφες μαντηλοφορούσες ως οι νέες κυρίαρχες των σαπουνόπερων και των κουτσομπολίστικων τηλεοπτικών προγραμμάτων.
Εκατομμύρια συντηρητικοί – θρησκευόμενοι πολίτες απέκτησαν μεγαλύτερη κοινωνική κινητικότητα, πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση, στην οικονομία και προπάντων στην εξουσία. Η θρησκευτική τους ταυτότητα έπαψε να αποτελεί εμπόδιο στην κοινωνική ανέλιξη. Αντίθετα, είναι η θρησκευτική τους ταυτότητα που πλέον αποτελεί προϋπόθεση κοινωνικής ευημερίας και πλουτισμού. Δημιουργήθηκε μια νέα οικονομική ελίτ, της οποίας ο τρόπος ζωής απομακρύνθηκε εντυπωσιακά και απόλυτα από τις θρησκευτικές αξίες της εγκράτειας και της ταπεινότητας που επικαλούνταν το ίδιο το κίνημα του ισλαμισμού. Η επίδειξη της πολυτέλειας αυτής της νέας ελίτ είναι στο κέντρο της κοινωνικής μεταμόρφωσης. Δεν πρόκειται απλώς για πλουτισμό, αλλά για μια νέα κουλτούρα δημόσιας επίδειξης της οικονομικής ισχύος και του νέου καταναλωτισμού. Αυτός είναι ο καταναλωτισμός «χαλάλ». Δηλαδή αυτός που οι φορείς του ισχυρίζονται ότι μπορεί να είναι θρησκευτικά αποδεκτός.
Ο μύθος του Ερντογάν: «Πες μας, ποιον άλλον έχουμε εμείς εκτός από εσένα;»!
Δεν είναι βεβαίως η πρώτη φορά που επί της διακυβέρνησης Ερντογάν η χώρα συγκλονίζεται από την αποκάλυψη σκανδάλων. Είναι επίσης αλήθεια ότι κανένα από τα προηγούμενα σκάνδαλα δεν οδήγησαν στην απώλεια της εξουσίας. Που οφείλεται λοιπόν αυτή η ανθεκτικότητα; Μια πιθανή απάντηση βρίσκεται στην ιδιαίτερη σχέση του Ερντογάν με την κοινωνική του βάση. Για εκατομμύρια συντηρητικούς ψηφοφόρους, ο Ερντογάν δεν είναι απλώς ένας επιτυχημένος πολιτικός. Είναι «ο δικός τους άνθρωπος» στην εξουσία, είναι η προσωποποίηση της κοινωνικής τους ανόδου. Το 2019, σε συγκέντρωση στο Ικόνιο, οι υποστηρικτές του κρατούσαν το πανό που έγραφε: «Πες μας, ποιον άλλον έχουμε εμείς εκτός από εσένα;». Σε κρίσιμες στιγμές ο «μύθος του Ερντογάν» έπρεπε να διατηρηθεί στην εξουσία γιατί εκπροσωπεί την προσωπική διαδρομή πολλών συντηρητικών ψηφοφόρων ή ακόμα και το όραμα τους για να διαβούν τα ταξικά σκαλοπάτια προς τα πάνω.
Ο ίδιος άλλωστε έζησε στα περίχωρα μιας μεγαλούπολης, ήταν σε μειονεκτικότερη θέση από την κοσμική κοινωνία αναφορικά με το επίπεδο των σπουδών του, προέρχεται από μια φτωχή οικογένεια. Συνεπώς για τα κοινωνικά τμήματα εκείνα που ξεκίνησαν από τα αυθαίρετα στις περιφέρειες των μεγαλουπόλεων και βρέθηκαν σήμερα στους «κλειστούς αστικούς οικισμούς» των νέων μικροαστικών οικογενειών, ο Ερντογάν συμβολίζει την πορεία τους προς «τα πάνω». Για εκατομμύρια ψηφοφόρους λοιπόν, η πιθανότητα κατάρρευσης της εξουσίας Ερντογάν ήταν μέχρι πρόσφατα συνδεδεμένη με τον φόβο επιστροφής σε μια εποχή κοινωνικού αποκλεισμού, οικονομικής οπισθοδρόμησης, αλλά και πολιτισμικής υποτίμησης.
Ποια είναι η διαφορά σήμερα;
Η ποιοτική διαφορά του σκανδάλου των επενδυτικών ταμείων βρίσκεται στο ότι αντιμετωπίστηκε ιδιαίτερα επικριτικά από μερίδες της κοινωνίας που στήριξαν διαχρονικά την κυβέρνηση Ερντογάν. Η κριτική αναπτύσσεται πλέον έντονα και στο εσωτερικό του συντηρητικού κοινωνικού μπλοκ. Για τους συντηρητικούς διανοουμένους και τους θρησκευόμενους των κατώτερων εισοδηματικών στρωμάτων που εξακολουθούν να υπερασπίζονται τις παλαιότερες αξίες του κινήματος, οι αποκαλύψεις της αισχροκέρδειας βιώθηκαν ως κατάρρευση ενός ολόκληρου πολιτικού οράματος. Πρόκειται λοιπόν για την μεγέθυνση της απόστασης ανάμεσα στην υπόσχεση του παραδοσιακού ισλαμισμού για ένα ηθικό κόσμο και στα όσα παρήγαγε πρακτικά η μακροχρόνια άσκηση της εξουσίας. Το βαθύτερο ιστορικό παράδοξο του ΑΚΡ βρίσκεται εδώ. Ένα κίνημα που γεννήθηκε υποσχόμενο την ηθική αναμόρφωση της πολιτικής πέτυχε την κοινωνική άνοδο των θρησκευόμενων στρωμάτων, αλλά ταυτόχρονα ενσωμάτωσε την πιο επιθετική εκδοχή του καπιταλιστικού καταναλωτισμού. Η θρησκεία δεν περιορίστηκε να συνυπάρχει με τον πλούτο. Σε περισσότερες περιπτώσεις μετατράπηκε σε πολιτισμική ταυτότητα που νομιμοποιεί και ενθαρρύνει την απόκτησή του.
Στη σημερινή συγκυρία οι αντιδράσεις στο εσωτερικό της κοινωνικής βάσης της εξουσίας είναι τόσο έντονες που δημιουργούν ρήγματα. Αυτά τα ρήγματα με τη σειρά τους δημιουργούν προοπτικές αποξένωσης από την εξουσία. Συνεπώς το σημερινό δίλημμα για το μέλλον του Ερντογάν βρίσκεται (και) στο κατά πόσο η προοπτική της αποξένωσης τμημάτων της κοινωνικής του βάσης, θα οδηγήσει αυτούς τους ψηφοφόρους όχι στην αδράνεια, αλλά στην ενεργή στήριξη της αντιπολίτευσης.
Νίκος Μούδουρος
Επίκουρος Καθηγητής, Τμήμα Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών
Πανεπιστήμιο Κύπρου
