Η επικύρωση του τουρκολυβικού μνημονίου συνιστά ήττα για την ελληνική διπλωματία με αντανάκλαση και στην κυπριακή ΑΟΖ
Όταν η Ελλάδα επέλεγε να ποντάρει τα διπλωματικά της χαρτιά στον Χαλίφα Χαφτάρ και την λεγόμενη κυβέρνηση της Βεγγάζης, έπαιρνε συνειδητά θέση στον εμφύλιο της Λιβύης. Σε μία προσπάθεια εξαγωγής των ελληνοτουρκικών εντάσεων, η Τουρκία, έστρεψε το διπλωματικό της βάρος στην Τρίπολη και υπέγραψε μαζί της το 2019 το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Άρα, η Αθήνα αναγκάστηκε να στηρίξει το Χαλίφα Χαφτάρ, ο οποίος ήλεγχε το κοινοβούλιο της χώρας, ώστε μέσω αυτού να ανακοπεί η επικύρωση του μνημονίου. Ακολούθησαν προσπάθειες από ελληνικής πλευράς να έρθει κοντά και με τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Τρίπολης ώστε να ανατρέψει πλήρως τους τουρκικούς σχεδιασμούς. Η επικύρωση του μνημονίου, συνιστά με λίγα λόγια την πλήρη ήττα της Ελλάδας στη Λιβύη, η οποία επιτρέπει στην Τουρκία να ξεδιπλώσει την επόμενη φάση του σχεδίου της για πραγμάτωση της «Γαλάζιας Πατρίδας». Ήδη, η πρώτη προσπάθεια επαφής μεταξύ Άγκυρας και Καΐρου έχει γίνει, ενώ οι ναυτικές δυνάμεις των δύο χωρών ολοκλήρωσαν ακόμα μία κοινή άσκηση. Η αντίδραση της Αθήνας στο διπλωματικό πεδίο μοιάζει ετεροχρονισμένη, την ώρα που η Κύπρος παρακολουθεί τις εξελίξεις φοβούμενη τις πιθανές συνέπειες των πρόσφατων εξελίξεων. Οι οποίες αντανακλούν τις διαφορετικές προσεγγίσεις για τον οικονομικό διαμοιρασμό της Ανατολικής Μεσογείου.
Το χρονικό μιας κραυγαλέας αποτυχίας
Η ιστορία των σχέσεων της Ελλάδας με τη Λιβύη μετά την πτώση του Μουαμάρ Καντάφι χαρακτηρίζεται από μία διπλωματική αδράνεια η οποία έφερε το 2026 μία ήττα που προκαλεί κλυδωνισμούς στις επιδιώξεις της Αθήνας για την ΑΟΖ της. Ενώ η Τουρκία μπήκε στο πεδίο το 2011 και σήμερα, 15 χρόνια μετά δρέπει τους καρπούς ενός διπλωματικού μαραθωνίου κατά τον οποίο η Ελλάδα περιορίστηκε σε εξάρσεις, τρέχοντας πίσω από τις εξελίξεις. Ο θάνατος του Μουαμάρ Καντάφι σήμανε στο σπάσιμο του μοναδικού συνδετικού κρίκου μιας χώρας κατακερματισμένης ανάμεσα σε διάφορες φυλές. Η Τουρκία ενεπλάκη άμεσα στην επόμενη μέρα κτίζοντας σχέσεις με την κυβέρνηση στην Τρίπολη, που αποτελεί μέχρι σήμερα τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Λιβύης. Στον αντίποδα, η Ελλάδα όχι μόνο ολιγώρησε, αλλά το 2014 έκλεισε και την πρεσβεία της στην πρωτεύουσα της χώρας. Εκείνο ήταν και το έτος που σηματοδότησε τη διάσπασή της σε δύση και ανατολή, με τον στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ να στήνει τη δική του πρωτεύουσα στη Βεγγάζη.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Το «crashtest» του GSI στην Κάσο
Πέντε χρόνια μετά, οι τουρκικές διεργασίες σημειώνουν την πρώτη τους επιτυχία, με τη σύναψη του τουρκολιβυκού μνημονίου. Το γεγονός κινητοποίησε μετά από χρόνια αδράνειας την ελληνική διπλωματία, η οποία μη έχοντας περιθώριο κινήσεων στην Τρίπολη, κοίταξε προς τη Βεγγάζη και τον Χαφτάρ. Ο οποίος Χαφτάρ, από το 2015, είχε θέσει υπό τον έλεγχό του και τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης. Η προσέγγιση της Αθήνας με τη Βεγγάζη, έβαλε προσωρινό φρένο στους τουρκικούς σχεδιασμούς. Παρά τις δηλώσεις Χακάν Φιντάν περί ενεργοποίησης του τουρκολιβυκού μνημονίου από την υπογραφή του το 2019, η τουρκική διπλωματία αναζητούσε τη νομιμοποίηση του μνημονίου, μέσω της επικύρωσής του από τη Βουλή της Λιβύης. Κάτι τέτοιο ωστόσο, έμοιαζε πολύ δύσκολο, δεδομένης της ανάγκης για επαναπροσέγγιση των δύο πλευρών στη χώρα ώστε η ελεγχόμενη από τη Βεγγάζη Βουλή να επικυρώσει μία συμφωνία που συνήφθη από την αντιμαχόμενη Τρίπολη.
Ως εκ τούτου, η επικύρωση του μνημονίου από τη Βουλή της Λιβύης, επτά χρόνια μετά τη σύναψή του, αποτελεί την πραγμάτωση ακριβώς του σεναρίου που η Αθήνα ήθελε να αποφύγει προσεγγίζοντας το Χαφτάρ. Μπορεί η ελληνική αντίδραση να τονίζει το παράνομο μιας πράξης που δεν παράγει έννομες υποχρεώσεις προς τρίτα κράτη, ωστόσο το διπλωματικό ντεμαράζ που επιχειρεί το τελευταίο διάστημα η Αθήνα, φανερώνει ότι αναγνωρίζει τις πιθανές συνέπειες αυτής της εξέλιξης. Ενισχυτικό αυτής της ανάγνωσης είναι η ετεροχρονισμένη – εκ του αποτελέσματος – προσπάθεια προσέγγισης της Αθήνας με τη Βεγγάζη τον περασμένο Απρίλιο.
Μήλον της έριδος πλέον η Αίγυπτος
Έχοντας πλέον χάσει το παιχνίδι στη Λιβύη, η Αθήνα φυσιολογικά έστρεψε το βλέμμα στο Κάιρο, εκεί όπου υπήρξε προμηθείς, σε αντίθεση με την περίπτωση της Λιβύης, εκμεταλλευόμενη παράλληλα το ρήγμα μεταξύ Ταγίπ Ερντογάν και Φατάχ αλ Σίσι. Διαβλέποντας ότι αργά ή γρήγορα η Τουρκία θα κοίταζε και αυτή προς την Αίγυπτο, και θορυβημένη από την υπογραφή του τουρκολιβυκού μνημονίου, η Αθήνα έφερε το Κάιρο στο ελληνικό τραπέζι. Αποτέλεσμα ήταν η συμφωνία μερικής οριοθέτησης των ΑΟΖ των δύο χώρων το 2020. Μερικής ωστόσο, γιατί το Κάιρο, που στη σημερινή συγκυρία πήρε το μέρος της Ελλάδας συνυπογράφοντας τη δήλωση αποκήρυξης του τουρκολιβυκού στον ΟΗΕ, εξακολουθεί να αναγνωρίζει ότι διαθέτει κοινό σύνορο ΑΟΖ με την Τουρκία, με την οποία ούτε και θέλει να ανοίξει μέτωπο. Η συμφωνία μερικής οριοθέτησης, αφήνει εκτός την περιοχή ανατολικά του 28ου μεσημβρινού, προς το Καστελόριζο και την Κύπρο. Μία συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Αιγύπτου, βάσει των επίσημα διακηρυγμένων ελληνικών θέσεων, θα δημιουργούσε σημείο τριπλής επαφής ΑΟΖ με την Κύπρο, και θα απέκλειε το όποιο παράθυρο συνεννόησης του Καΐρου με την Άγκυρα, για αυτό και η διστακτικότητα των Αιγύπτιων. Την ίδια διστακτικότητα επέδειξαν και δυτικά των ορίων που συμφώνησαν με την Ελλάδα, ακριβώς λόγω του τουρκολιβυκού μνημονίου.
Αυτή τη διστακτικότητα των Αιγύπτιων προσπαθεί να κεφαλαιοποιήσει πλέον η Άγκυρα, έχοντας διασφαλίσει στα δικά της μάτια τη δυτική πτέρυγα της ΑΟΖ που διεκδικεί. Για αυτό το λόγο ο Τούρκος Υπουργός Άμυνας, Γιασάρ Γκιουλέρ, προσκάλεσε τον Αιγύπτιο ομόλογο του σε συνομιλίες. Το τουρκικό Υπουργείο Άμυνας εξέδωσε και ανακοίνωση, σημειώνοντας ότι εάν το Κάιρο αποδεχτεί την πρόταση της Άγκυρας, «θα εξασφαλίσει μια επιπλέον θαλάσσια ζώνη έκτασης άνω των 15.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων, σε σύγκριση με εκείνη που ενδεχομένως θα αποκτούσε μέσω μιας πιθανής συμφωνίας με την Ελλάδα». Οι Τούρκοι προτείνουν οριοθέτηση με την Αίγυπτο σε βορειοδυτικότερο σημείο από ότι προνοεί η συμφωνία με την Ελλάδα και σε βορειοανατολικότερο σημείο από ότι η συμφωνία με την Κύπρο.
Μπορεί η Αίγυπτος να πήρε το πλευρό της Κύπρου και της Ελλάδας στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, για το Κάιρο ωστόσο εγείρονται και ζητήματα ασφάλειας λόγω των συνόρων που μοιράζεται με τη Λιβύη. Διόλου τυχαίο, δεν είναι το γεγονός ότι μετά τη δημόσια διακήρυξη για επέκταση της οριοθέτησης των ΑΟΖ Ελλάδας και Αιγύπτου, ο Έλληνας Πρωθυπουργός και ο Υπουργός Εξωτερικών έσπευσαν να μιλήσουν ο μεν οριοθέτηση του «εναπομείναντος τμήματος» των ορίων των ΑΟΖ των δύο χωρών και ο δε για τεχνικές συζητήσεις που ξεκινούν και θα παράξουν «απτά αποτελέσματα σύντομα».
Παρόλα αυτά, το Κάιρο δεν αναμένεται να προβεί σε κινήσεις που θα το φέρουν σε ρήξη με την Άγκυρα. Εξάλλου, από πέρυσι το Σεπτέμβριο οι δύο χώρες επανήλθαν στις κοινές στρατιωτικές ασκήσεις μετά από 13 χρόνια, σε μία αμυντική συνεργασία που ολοένα και ενισχύεται το τελευταίο διάστημα, με το τουρκικό δέλεαρ για οριοθέτηση ΑΟΖ να βρίσκεται στο πλαίσιο της προσέγγισης της Άγκυρας. Στο πλαίσιο της ανανεωμένης αμυντικής συνεργασίας τους, στις 26 και 27 Οκτωβρίου είχε επισκεφθεί την Αίγυπτο, ο διοικητής των τουρκικών χερσαίων δυνάμεων, στρατηγός Μετίν Τοκέλ. Ορόσημο αποτέλεσε και η παραμονή της τουρκικής κορβέτας TCG Burgazada στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας μεταξύ 1 και 3 Νοεμβρίου, ερχόμενο κατευθείαν από τη Σούδα της Κρήτης. Επιστέγασμα αποτελεί η ναυτική άσκηση «Θάλασσα Φιλίας 2026», με αντικείμενο επιχειρήσεις επιφανείας, ανθυποβρυχιακό πόλεμο, αντιαεροπορική άμυνα και υποβρύχιες επιθετικές επιχειρήσεις. Η άσκηση πραγματοποιήθηκε μεταξύ 4 και 9 του μηνός, υποδεικνύοντας αφενός ότι η Τουρκία δε θα αφήσει ελεύθερο πεδίο στην ελληνική διπλωματία και αφετέρου ότι το Κάιρο διατηρεί διαύλους επικοινωνίας ανοικτούς προς πάσα κατεύθυνση.
Αρκεί κανείς να επισκεφθεί το λογαριασμό που διατηρεί ο Αιγύπτιος Υπουργός Εξωτερικών στο X. Εκεί θα δει ότι την επομένη της επικύρωσης του τουρκολιβυκού μνημονίου, ο Μπάντρ Αμπντελάτι συναντήθηκε, συνομίλησε και πόζαρε μαζί με τον Τούρκο ομόλογό του, την ώρα που ολοένα και πυκνώνουν οι αναρτήσεις που επιδεικνύουν την προσέγγιση του Καΐρου και με την Τρίπολη. Στις 7 Νοεμβρίου ο Αιγύπτιος Υπουργός Εξωτερικών επισκέφθηκε την Τρίπολη όπου επαναλειτούργησε πρεσβεία της Αιγύπτου, όπου το Κάιρο παρέθεσε τις διαφωνίες του, με τις βλέψεις των δύο πλευρών να στρέφονται προς τη συνεργασία, όπως η συμφωνία για ταχύτερη ολοκλήρωση αγωγών μεταφοράς φυσικού αερίου από τη Λιβύη προς την Αίγυπτο.
Ο δρόμος προς την Κύπρο
Η προσπάθεια της Αθήνας να συμφωνήσει με την Αίγυπτο αποσκοπεί ακριβώς στην ανακοπή των τουρκικών σχεδιασμών. Για την Άγκυρα, το ιδανικό σενάριο είναι, μετά την οριοθέτηση ΑΟΖ με τη Λιβύη, να έρθει και αυτή με την Αίγυπτο. Κάτι τέτοιο προϋποθέτει την εξεύρεση κοινής συνισταμένης μεταξύ των τριών χωρών λόγω του τριπλού σημείου επαφής που προνοεί η τουρκική προσέγγιση. Προφανώς, αυτό θα σήμαινε απομόνωση της Ελλάδας, τόσο από πλευράς εταίρων που κατανοούν και συμμερίζονται τις θέσεις της, όσο και πρακτικά καθώς θα έφρασσε το δρόμο προς την Κύπρο. Το ίδιο ισχύει και για την Κύπρο, καθώς τυχόν συμφωνία οριοθέτησης μεταξύ Αιγύπτου και Τουρκίας, θα σήμαινε και ακύρωση της συμφωνίας οριοθέτησης της των ΑΟΖ Κύπρου και Αιγύπτου.
Από την άλλη, η πλήρης επέκταση των ορίων των ΑΟΖ Ελλάδας και Αιγύπτου, θα δημιουργήσει τριπλό σημείο επαφής με την Κύπρο, στα όρια του τεμαχίου 4 της κυπριακής ΑΟΖ, απομονώνοντας Τουρκία και Λιβύη. Μία τέτοια εξέλιξη θα άνοιγε και το δρόμο για την έναρξη συζητήσεων για συμφωνία οριοθέτησης ΑΟΖ μεταξύ Κύπρου και Ελλάδας. Αν και ο Υπουργός Εξωτερικών δήλωσε πριν από μέρες ότι η Κύπρος είναι έτοιμη από τεχνικής άποψης να προχωρήσει σε αυτή τη συζήτηση, υπέδειξε ότι για να γίνει αυτό, θα πρέπει να βρεθεί η κατάλληλη χρονική συγκυρία. Η δήλωση καταδεικνύει ότι κάτι τέτοιο δεν βρίσκεται στα σκαριά – μάλλον ούτε και στον ορίζοντα – και αντανακλά τους λόγους που η Αθήνα δεν προχώρησε σε πλήρη οριοθέτηση με την Αίγυπτο από το 2020, αλλά και περιορίζει τη ρητορική της περί πλήρους οριοθέτησης, παρόλο που δεν την έχει διαψεύσει.
Το κλειδί της τριπλής επαφής Ελλάδας – Αιγύπτου – Κύπρου βρίσκεται στο Καστελόριζο. Ελλάδα και Τουρκία διαφωνούν – όπως και σε πολλά άλλα θέματα οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών – στην επήρεια του νησιού. Η ελληνική ερμηνεία του Δικαίου της Θάλασσας δίνει πλήρη ΑΟΖ στο νησί, φέρνοντας σε επαφή την ελληνική και την κυπριακή ΑΟΖ. Από την άλλη, η τουρκική ερμηνεία αποκλείει κάτι τέτοιο, όπως βεβαίως αποκλείει πλήρως την πρόσβαση της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο. Για αυτό το λόγο επιμένει για τη νομιμότητα του τουρκολιβυκού μνημονίου, και για αυτό δεν πρόκειται να εγκαταλείψει εύκολα τις προσπάθειες προσέγγισης με την Αίγυπτο.
